Sunday, August 21, 2005

Κάφκα. Η Μεταμόρφωση.

One morning, when Gregor Samsa woke from troubled dreams, he found himself transformed in his bed into a horrible vermin.

vermin- ζωύφιο



Ορίστε μια από τις πιο in your face εισαγωγές που θα διαβάσετε ποτέ, σε αυτήν τη σχετικά σύντομη αλληγορία του Κάφκα (που μπορείτε να τη βρείτε ακόμα και online). Δεν πρόκειται για κακό όνειρο. Δεν πρόκειται ακριβώς για μεταφορά. Ο ήρωας της «Μεταμορφώσεως» είναι ο ίδιος η ενσάρκωση μιας μεταφοράς . Θα ζήσει το υπόλοιπο της ζωής του στην ιστορία μας με το σώμα ενός αποκρουστικού, γιγαντιαίου εντόμου, αλλά θα συνεχίσει να έχει τη σκέψη, την καλοσύνη και τις ψυχολογικές ανάγκες ενός ανθρώπου.

Η Μεταμόρφωση είναι ένα σχετικό σύντομο διήγημα (μερικές δεκάδες σελίδων), που όμως προκαλεί πολλαπλάσιες σελίδες σκέψεων και θεωριών για τους συμβολισμούς της. Είναι από τα λιγοστά βιβλία του Κάφκα που εκδόθηκε (1915) ενώ αυτός ζούσε και ένα βιβλίο που ο ίδιος ο συγγραφέας του το θεωρούσε από τα καλύτερα που είχε γράψει (σύμφωνα με το βιογράφο του, Max Brod).

Μεταμορφώσεις

Παρόλο που η βασική μεταμόρφωση είναι αυτή του κεντρικού ήρωα σε ζωύφιο, ένα σωρό «μεταμορφώσεις» συμβαίνουν κατά τη διάρκεια της ιστορίας. Η υπόλοιπη οικογένεια (πατέρας, μητέρα, η αδερφή Grete) πιάνουν δουλειές για να καταφέρουν πλέον να τα βγάλουν πέρα, ενώ προηγουμένως στηρίζονταν στην οικονομική στήριξη του Gregor. O πατέρας, από παθητικό παράσιτο, επανακτά τη θέση του και την αυτοπεποίθηση ως «ο άνδρας του σπιτιού» (θέση που είχε χάσει όταν χρεωκόπησε) και η οικονομική στήριξη είχε περάσει στα χέρια του Gregor (η οποία ευθύνη είχε μεταμορφώσει τον Gregor σε ευσυνείδητο εργαζόμενο χωρίς προσωπική ζωή).

Η Grete μεταμορφώνεται από καλλιτεχνική φύση σε ευσυνείδητη υπάλληλος καταστήματος, παραμελώντας παράλληλα τη φροντίδα του αδερφού της, ενώ τελικά επιθυμεί το θάνατό του. Ακόμα, μετά το θάνατο του Gregor, οι γονείς παρατηρούν με ικανοποίηση το πώς η κόρη τους έχει πλέον ανθίσει σε μια όμορφη γυναίκα, έτοιμη για παντρειά.

Παράλληλα, κι ενώ ο κεντρικός ήρωας διατηρεί την ανθρώπινη σκέψη του (παρά τη νέα του εμφάνιση), στις σκηνές οικογενειακών καυγάδων όλα τα μέλη της οικογένειας μοιάζουν να «μεταμορφώνονται» σε ένα εαυτό κοντινότερο στο ένστικτά τους, είτε αυτά είναι βίαια είτε είναι αισθησιακά.

Ερωτισμός

Το διήγημα περιέχει αρκετές σκηνές περίεργου αισθησιασμού, οι οποίες επιτίθενται συνήθως απότομα στον αναγνώστη, όπως ίσως το ίδιο το κάλεσμα των ενστίκτων μας. Χαρακτηριστικές είναι οι σκηνές αισθησιακού εναγκαλισμού του πατέρα από την κόρη του σε δύσκολες στιγμές ή η σκηνή όπου η μάνα ζητά από τον πατέρα να χαρίσει τη ζωή στον Gregor, καθώς τα χαλαρωμένα της ενδύματα σωριάζονται αργά στο έδαφος, αποκαλύπτοντας τη σάρκα της. Επιπλέον, όταν τα μέλη της οικογένειας αναγκάζονται να βρουν δουλειές, η μητέρα ράβει γυναικεία εσώρουχα.

Υπάρχει ακόμα η επιθυμία του Gregor να καλέσει στο δωμάτιό του την αδερφή του για συντροφιά και να της φιλήσει τρυφερά το λαιμό, καθώς και η εκπληκτική σκηνή με τον πατέρα να πετάει μήλα στην πλάτη του μεταμορφωμένου Gregor, σαν τιμωρία που βγήκε από το δωμάτιό του και τρόμαξε τις γυναίκες. Τα μήλα με οδηγούν σε συνειρμούς περί προπατορικού αμαρτήματος, αλλά θα μιλήσω περισσότερο για αυτό παρακάτω.

Τέλος, όταν οι γυναίκες αποφασίζουν να αδειάσουν το δωμάτιο του μεταμορφωμένου Gregor από τα περιττά έπιπλα, ο Gregor ορμάει στο κάδρο με την αισθησιακή γυναίκα που έχει στον τοίχο του για να το σώσει. Αυτό το κάδρο ήταν η παρηγοριά του για την έλλειψη ερωτικής ζωής που βίωνε όταν η φύση της δουλειάς του δεν του επέτρεπε τη μόνιμη ερωτική σχέση. Στη σκηνή αυτή, ανακουφίζει την ερεθισμένη του κοιλιά, τρίβοντάς την πάνω στην εικόνα.


H απομόνωση της διαφορετικότητας

Ψάχνοντας δεξιά-αριστερά στο ίντερνετ, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι υπάρχουν δεκάδες ή και εκατοντάδες ερμηνείες για τη συγκεκριμένη αλληγορία.

Η πιο δημοφιλής από τις ερμηνείες μιλάει για την απομόνωση στη σύγχρονη (του τότε ή και του τώρα), βιομηχανοποιημένη ή μη, κοινωνία (θυμόμαστε εδώ την απομόνωση του τέρατος στο δωμάτιό του και πως ο μεταμορφωμένος Gregor ακούει και καταλαβαίνει τους ανθρώπους -ενώ οι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν τη φωνή του πλέον), τις ευθύνες του «σύγχρονου» τρόπου ζωής (ο πατέρας του Κάφκα ήθελε το γυιό του να ασχοληθεί με τις επιχειρήσεις, ενώ ο ίδιος ο Φραντς επιθυμούσε τη ζωή του συγγραφέα, γεγονός που δημιουργούσε ενδο-οικογενειακές τριβές), τις τύψεις από την αμέλεια αυτών των ευθυνών και το σταδιακό παραγκωνισμό των «αποστατών».

Ο Gregor έχει αρχίσει να σιχαίνεται τη ζωή του, αφού το μόνο που κάνει είναι να δουλεύει για να στηρίξει τη χρεωκοπημένη οικογένειά του. Την έλλειψη ερωτικής ζωής την υποκαθιστά η αισθησιακή γυναίκα στον τοίχο του, ενώ την απουσία καλλιτεχνικής έκφρασης την υποκαθιστά η επιθυμία του να βοηθήσει οικονομικά την αδερφή του με τις μουσικές της σπουδές. Σε αυτά τα πλαίσια, τα μήλα (που πετά ο πατέρας στον Gregor, τραυματίζοντάς τον θανάσιμα) μάλλον αντιστοιχούν στην κοινωνία (και τις ευθύνες) που παραδίδεται από κάθε γενιά στην επόμενη, like it or not.

Σε αυτό συνηγορεί και η συμπεριφορά της Grete, η οποία από φανατική μουσικόφιλος, γίνεται ευσυνείδητη υπάλληλος, αρχίζοντας παράλληλα να απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο από τον αδερφό της.

Μου προκαλεί πάντως εντύπωση η αρχή του διηγήματος, όπου καθώς φαίνεται ο Κάφκα δεν αφορίζει το σύστημα, αλλά απλώς ασχολείται με τις συνέπειες που υφίστανται αυτοί που μένουν εκτός. Ο Gregor αγωνίζεται σκληρά να σηκωθεί από το κρεβάτι και να πάει στη δουλειά, παρόλο που έχει μετασχηματιστεί ήδη σε γιγαντιαίο ζωύφιο. Ο συγγραφέας δεν αφορίζει, απλώς προβληματίζεται. Δεν υπάρχει καμιά εξήγηση και καμιά απορία για τη μεταμόρφωση του ήρωα, απλώς μελέτη των συνεπειών της.

Όμως κάπου εκεί μερικά πράγματα με μπερδεύουν. Παρόλο που οι αναφορές σε οιδιπόδεια συμπλέγματα και ανταγωνισμό του Gregor με τον πατέρα του δένουν με τις εξωτερικές κοινωνικές συνθήκες, ο ερωτισμός προς την Grete και τη φωτογραφία του τοίχου, μένει κάπως ξεκρέμαστος μες στο όλο εγχείρημα (τουλάχιστο μέσα στο φτωχό μου το μυαλό).

Υπάρχει ακόμα κι ένα διαρκές παιχνίδι με τον αριθμό τρία κατά τη διάρκεια της αφήγησης, η οποία δεν είμαι σίγουρος πού κολλάει σε αυτήν την ερμηνεία.


Ομοφυλοφιλία και Φυματίωση

Η φημολογούμενη oμοφυλοφιλία του Κάφκα δε θα μπορούσε να μείνει αμέτοχη στο σχολιασμό του συγκεκριμένου συγγράματος. Άλλωστε οι δρόμοι της ομοφυλοφιλίας και της κοινωνικής απόρριψης είναι συχνά παράλληλοι και βρίσκονταν σε ακόμα μεγαλύτερη εγγύτητα την εποχή που ο Κάφκα έγραφε.

Υπό αυτό το πρίσμα, η εναρκτήρια σκηνή, με τον Gregor να ανακαλύπτει σιγά-σιγά το νέο του σώμα πάνω στο κρεβάτι του, αποκτά πιο προφανή στήριξη. Αν αυτή η θεωρία στέκει, τότε τα μήλα, που ο πατέρας βάλλει εναντίον του, δεν είναι τίποτα άλλο παρά ιπτάμενοι φαλλοί, ισχυρές κοινωνικές συμβάσεις που τελικά τον σκοτώνουν.

Σε αυτά τα εδάφη μου φαίνεται πως τα πάντα δένουν πιο ευνόητα. Η δημοσιοποίηση στο άμεσο περιβάλλον (οικογένεια και δουλειά) της ομοφυλοφιλίας του ήρωα οδηγεί στην (άμεση ή σταδιακή) απόρριψή του και την ανάγκη να τον κρατήσουν κρυμμένο. ‘Οταν τελικά αποκαλύπτεται και στο ευρύτερο περιβάλλον (με το που ζητάει από τους ενοίκους ερωτική συνεύρεση) το «πρόβλημα», η οικογένεια νιώθει ότι έγινε ρεζίλι και η διαδικασία της απόρριψης ολοκληρώνεται.

Εδώ ταιριάζει περισσότερο και η σκηνή όπου ο Gregor αναρωτιέται πώς θα συνεχίσει να δουλεύει σε μια δουλειά που απαιτεί προσωπικές συναντήσεις, όντας «μεταμορφωμένος», δηλαδή με τη στάμπα του ομοφυλόφιλου.

Όμως αξίζει να σκεφτούμε ότι ο Κάφκα εισάχθηκε για θεραπεία φυματίωσης δύο χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου, από την οποία και τελικά πέθανε αρκετά χρόνια αργότερα. To ήξερε άραγε, όταν έγραφε το βιβλίο? Όλα αυτά που είπα παραπάνω για την ομοφυλοφιλία, πιθανόν να στέκουν και για την αντιμετώπιση ενός φυματικού του τότε. Και η ερωτική στέρηση να προήλθε από την ανάγκη να μην έρχεται σε ερωτική συνεύρεση, για να μην κολλήσει τους/τις συντρόφους του.

Σημειώνω επίσης τη λέξη "vermin" στην εναρκτήρια πρόταση. Ο συγγραφέας δε μιλάει για κατσαρίδα ή σκαθάρι (η υπηρέτρια μόνο αναφέρεται σε "σκαθάρι", αλλά χαϊδευτικά). Ο Κάφκα περιγράφει λεπτομερώς το νέο σώμα του ήρωά του, αλλά αρνείται να το καθορίσει με πιο συγκεκριμένη λέξη. Πιθανόν αυτό να μας λέει ότι δεν έχει σημασία το γιατί ο ήρωας απομονώνεται από το περιβάλλον του, αρκεί που απομονώθηκε.

Αντί Επιλόγου

Όποιος μου βρει τι διάβολο συμβαίνει με τον αριθμό τρία σε αυτό το υπέροχο κωλοβιβλίο, θα ανταμειφθεί με τριάντα αργύρια και τρεις δεκάρες.


YΓ. Το εξώφυλλο της φωτογραφίας είναι από την έκδοση της Εrrepar, του 2000.

ΥΓ2. Το παρόν κείμενο γράφτηκε υπό τους ήχους του "Virus Meadow" των And Also The Trees.

15 Comments:

Blogger ggl said...

This comment has been removed by a blog administrator.

Tue Aug 23, 12:16:00 PM 2005  
Blogger ggl said...

Είχα καιρό να διαβάσω ένα τόσο εκτενές κείμενο στο internet, και ειδικά ανάλυση λογοτεχνικού έργου, χωρίς να περνώ γραμμές. Το να περνώ τις γραμμές το έκανα με όλα τα γκρινιάρικα άρθρα σου για τα μουσεία κτλ. Προτιμώ τις σκέψεις σου, χωρίς τη δυσωδία της μιζέριας.
Και κάτι ακόμα, αν και στην αρχή δε μου άρεσε ιδιαίτερα η αναφορά στα ακούσματα κατά την διάρκεια της συγγραφής, εν τέλει η αναφορά στα ακούσματα λειτουργεί θετικά και δίνει ένα πιο προσωπικό ύφος στο κείμενο.

Tue Aug 23, 02:03:00 PM 2005  
Blogger Thrass said...

Ευχαριστώ :)

Το ύφος των κειμένων κάποιες φορές επιβάλλεται από το ερέθισμα, έτσι δεν είναι; Άλλωστε προσπαθώ να αλληλεπιδρώ με τα ερεθίσματα, όχι να τους επιβάλλομαι.

Η μουσική υπόκρουση ασφαλώς παίζει κι αυτή το ρόλο της στο πώς ρέει (ή δε ρέει) η σκέψη. Οπότε οι μουσικές σημειώσεις στο τέλος των κειμένων χρειάζονται πρώτα από όλα σε εμένα.

Tue Aug 23, 08:54:00 PM 2005  
Blogger Psipsinel said...

Diavasa to sigkekrimeno vivlio gia ena mathima sto panepistimio ke pragmatika to latrepsa.

Thu Aug 25, 06:24:00 AM 2005  
Blogger το θείο τραγί said...

Καλή η δουλειά σου. Και μ' αρέσουν και κάποια σχόλια που αφήνεις εδώ κι εκεί.

Sun Aug 28, 12:58:00 PM 2005  
Blogger Thrass said...

Ευχαριστώ, θείο τραγί.
Ενδιαφέρον το blog σου, btw, τώρα το ανακάλυψα (και φυσικά δεν έχω καταλάβει πολλά ακόμη...).

Tue Aug 30, 02:07:00 AM 2005  
Anonymous δήμητρα said...

Πολύ καλή η ανάλυση σου. Αν και έχω καιρό που το έχω διαβάσει, με τις περιγραφές σου ξεδιπλώθηκε όλο μπροστά μου. Δυστυχώς αυτό με τον αριθμό τρία δεν το θυμάμαι καθόλου με αποτέλεσμα να μην μπορώ να σου δώσω την απάντηση που ζητάς. Θα το έχω υπ' όψιν μου όμως, στην περίπτωση που το ξαναδιαβάσω...:)

Wed Nov 30, 03:04:00 PM 2005  
Blogger Thrass said...

Σ' ευχαριστώ, Δήμητρα. Δυστυχώς αυτό με τον αριθμό 3 δεν το έχω καταλάβει ακόμα. Οποιαδήποτε θεωρία είναι ευπρόσδεκτη.

Wed Nov 30, 11:31:00 PM 2005  
Blogger Angelina Socratous, Tasioulas Vasilis said...

This comment has been removed by the author.

Tue Aug 04, 10:01:00 AM 2009  
Anonymous Anonymous said...

den nomizw oti i analusi pou kaneis exei kapoia sxesi me to keimeno! Poies itan oi piges sou? Einai oi gnwstes fznfarwdeis anoisies pou katastrefoun to pigaio tis grafis

Tue May 25, 11:22:00 AM 2010  
Anonymous Anonymous said...

+++ti ennoeis "ti sumvainei me ton ari8mo 3"??? To mono 3 einai oi treis enoikiastes! Oti na nai....

Wed May 26, 12:56:00 PM 2010  
Blogger Queequeg said...

Πολύ εύστοχη η ανάλυσή σου. Όσον αφορά τη σχέση του με την αδερφή του, θεωρώ ότι ήθελε να της προσφέρει ό,τι δεν ήθελε ή δεν κατάφερε να της προσφέρει ο πατέρας του με τον οποίο διατηρούσε συνειδητά μια ανταγωνιστική σχέση. Η στάση του προς την αδερφή του χαρακτηρίζεται από πατρική υπερπροστατευτικότητα κι έτσι είναι επόμενο να προβάλλονται και οιδιπόδεια στοιχεία. Τώρα για τον αριθμό 3 υπάρχουν αρκετές θρησκευτικές και φιλοσοφικές ερμηνείες αλλά δεν θεωρώ ότι έχω τις κατάλληλες γνώσεις για να το ερμηνεύσω με σιγουριά.

Mon May 02, 02:31:00 AM 2011  
Anonymous Anonymous said...

Thrass τυχαία βρήκα το ιστολόγιό σου σήμερα και διάβασα την ανάλυση σου για το εν λόγω διήγημα και ομολογώ πως είναι αρκετά ενδιαφέρουσα.Άλλοτε πλησιάζει άλλοτε απομακρύνεται από το πραγματικό νόημα.Θα μου πεις πώς είναι δυνατόν να γνωρίζω το πραγματικό νόημα,ή έστω ότι έχει κάποιο νόημα.
Όμως,ο μόνος τρόπος να μην σου αφήσει καμία απορία η Μεταμόρφωση του Κάφκα,είναι να υποφέρεις από κοινωνική φοβία.Τότε δεν σου μένει καμία απορία,για τίποτα,για τίποτα.Ω,μα είναι μεγαλοφυές,να συλλάβει το πρόβλημά μας τόσο βαθιά.
Μια τέτοια ιστορία δεν μπορεί να την κατανοήσει μια Παρέα όπως εσείς,εκτός βέβαια κι αν είστε μόνο διαδικτυακή παρέα....

Wed Oct 26, 10:23:00 AM 2011  
Blogger All you need is blood! said...

προσωπικα η αναλυση αυτη με καλυψε, πολυ ωραιο υφος και μ αρεσει και η προσωπικη πινελια που εχει

Tue Apr 24, 05:32:00 AM 2012  
Blogger ppapadopoulos said...

γαλαρια και αγροτικος γιατρος κανουν εγκεφαλους πυροτεχνηματα

Tue Oct 09, 07:23:00 PM 2012  

Post a Comment

<< Home